آیا فعالیت فرهنگی و سیاسی شامل محارب و مفسد فی الارض می شود ؟

محس کدیور
محاربه و فساد فی الارض شامل حوزه اندیشه و فرهنگ نمی شود
پرسش_ آیا حد شرعی «محاربه و افساد» حوزه فرهنگی را نیز شامل می شود؟  یعنی اگر نوشته هاو گفته های کسی به تشخیص حاکم شرع باعث اختلال در مباحث علمی، فرهنگی، دینی و اخلاقی قلمداد شود، آیا نویسنده یا گوینده محارب و مفسد محسوب می شود؟ چرا؟
جواب_ حوزه فرهنگی حوزه فرهنگی دارای ویژگی های خاصی است که نباید از آن ها غفلت شود. در این زمینه به دو نکته اشاره می شود:
اصل فکر و اندیشه و آن چه از تضارب یا اجتماع دو اندیشه به وجود می آید به هیچ وجه در اختیار انسان نیست، هر چند ممکن است برخی از مقدمات آن اختیاری باشد. اندیشه ها در بستر ذهن با عبور از مراحلی کاملا" پیچده و به دور از عامل خارجی مخصوص، و یا حتی بسا بدون اراده و توجه و قصد صاحب اندیشه پدید می آیند. صرف اندیشه و فکر از نظر عقلی و اصول مورد قبول عقلا و نیز ادیان الهی هیچ گاه قابل مؤاخذه و کیفر نیست، در هیچ محکمه عقلایی کسی را به خاط داشتن اندیشه ای خاص _ در هر موضوع که باشد _ محاکمه نمی کنند.

محاکم تفتیش عقاید از تجربیات تلخ و نقطه تاریکی از زندگی بشر بوده است که امروزه با شرمساری و خجالت از آن ها یاد می شود.

و معنای مکلف بودن افراد به اصول دین که اموری فکری و اعتقادی می باشند این نیست که تصور اندیشه خاصی را در بستر ذهن خود بیافزایند، بلکه به معنای تلاش در ایجاد مقدمات اعتقاد ذهنی و باور قلبی و لزوم ایمان به آن هاست.

جایگاه ایمان هر چند روح و قلب انسان است اما از منظر قبول آثار و تبعات التزام و پایبندی عملی به اصولی است که در اثر تدبر و تفکر به صورت اندیشه و باور در روح و ذهن انسان به وجود آمده است.

رسالت پیامبران نیز دعوت به حق و بیداری نفوس و ارائه راه فکر کردن بشر و اندیشیدن و راه استدلال و تعقل برای درک صحیح از جهان هستی و مبدا و معاد آن بوده است. آیه شریفه « لا اکراه فی دین» به همین حقیقت اشاره دارد.

نکته دیگر مربوط به ابزار و بیان یک اندیشه و فکر می باشد. ابزار هر عقیده و اندیشه ای حق اولی هر انساناست، عقلای جهان در هیچ زمانی کسی را از ابراز آن چه اندیشده و در قالب یک تفکر شکل یافته است منع نمی کنند، گرفتن این حق از انسان ظلمی است نسبت به او، همان گونه که اطلاع از هر اندیشه و فکری بریا دیگران نیز حق آنان می باشد، صرف ابراز اندیشه و یا اطلاع از آن با هیچ یک از عناوین کیفری نظیر توهین، افترا، اغفال و مانند آن مربوط نیست.

و آن چه درباره کتب ضلال در برخی منابع اسلامی عنوان شده است به هیچ وجه به معنای ایجاد محدودیت یا برخورد قهرآمیز با آراء و عقاید مخالف که بر اساس استدلال منطق ابراز می گردند، نمی باشد، بلکهتوجه به آیات و روایات و سیره صالحین: مقصود از آن مواردی است که مخالفان معاند به جای استفاده از براهین عقلی و استدلال منطقی به دروغ و فریب و یا توهین و افترا روی آوردند و از این طریق و با روش های غیر علمی در صدد تخریب و افساد جامعه و محیط های علمی و فرهنگی و تضییع حقوق آنان برآیند، در اینجاست که عناوین کیفری مطرح می شود. در حقیقت برخورد با اعمال محدودیت _ که خود نوعی تعریز است _ به خاطر آن عناوین کیفری است نه صرف ابراز یا بیان فکر و عقیده.

البته احراز عناوین فوق کار بسیار مشکلی است و ممکن است بعضی حکومت ا به خاطر اغراض سیاسی و تصفیه حساب های جناحی با منتقدان و افراد صاحب نظر و اندیشه، آنان را به عناوین کیفری مختلف از قبیل توهین به مقدسات، افساد، سلب امنیت اجتماعی و ...متهم نمایند تا از این طریق بتوانند آن ها را محدود و از ابزار فکر و اندیشه خود جلوگیری نمایند.و به طور کلی بسا بعضی افراد یا حاکمیت به خاط رعناد یا اغراض دیگر، حوزه فرهنگی و کیفری را با هم خلط نمایند. از این رو برای جلوگیری از سوء استفاده طرفین از عناوین ابراز آزادی اندیشه و یا اضلال، توهین، افساد و مانند آن، لازم است در دعاوی مربوط به این مسائل _ که میان حاکمیت و افراد در تشخیص مصادیق اختلاف است _ یک هیأت متشکل از افراد امین، که صاحب نظر، خبره و کارشناس، بی طرف و منتخب مردم نظر دهند و محاکم در موارد مربوطه نظر این هیأت را ملاک قضاوت خود قرار دهند، تا هم حق افراد در معرض تضییع واقع نشود و هم حقوق جامعه مورد توجه قرار گیرد.

به طور کلی باید توجه داشت فکر و اندیشه ای را که غلط و باطل انگاشته می شود باید با فکر و اندیشه صحیح و با منطق قوی و استدلال محکم پسخ داد، نه با کیفر دادن یا محدود کردن صاحب آن اندیشه. تجربه ثابت کرده است که برخورد کیفری با مقوله فرهنگ و اندیشه اثر معکوس دارد. راه پیامبران الهی و سیره بزرگان: نیز در مقابل اندیشه های الحادی جز بیان و استدلال و موعظه و جدال به بهترین شیوه و متد نبوده است، در قرآن کریم می خوانیم:

‏ ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}نحل/125

{‏ إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً ‏}انسان/3

وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}کهف/29

الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ}زمر/18

‏ فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ ‏، ‏ لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ ‏}غاشیه/21 22

لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ}بقره/256

{‏ قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُواْ مِن قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَكَ مِن قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ ‏}اعراف/88

‏ وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لآمَنَ مَن فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ ‏}یونس/99

این آیات دلالت دارد بر این که به طور کلی مقوله ایمان که مبتنی بر مقوله فکری و فرهنگی است اکراه پذیر نخواهد بود.

علاوه بر این شیوه پیامبر(ص) و بزرگان  ما هرگز برخورد قهر آمیز در مقوله ها یعلمی و فرهنگی نبوده است، امام صادق(ع) با ملحدان و منکران خدا و پیامبر به گفتگو می نشست و با دقت و متانت به سخنان آنان گوش فرا می داد، و ان گاه با منطق و استدلال شبهات آنان را پاسخ می گفت. در این زمینه شده است:

روز ی مفضل که یکی از یاران خاص امام صادق(ع) بود در مسجد پیامبر(ص) مشغول نماز بود، در همین اثنا دو نفر از مادیون وارد مسجد شدند، به گونه ا ی که او صحبت های او را می شنید. آنان در ضمن صحبت های خود به مبحث نبوت و پیامبر اسلام پرداختند و ادعا کردند که پیامبر (ص) فردی نابغه بوده و قصد تحول در جامعه خود را داشته است و با اینکه خود مذهب را قبول نداشته، بهترین راه تحول را مذهب دانسته و از این طریق عمل کرده است! مفضل از این سخنان به خشم آمد و با تندی با آنان برخورد کرد. آنان به مفضل گفتند : تو ا زچه سی تبعیت می کنی؟ اگر از جعفر بن محمد پیروی می کنی بدان که ما در حضور او این حرف ها را می گوییم و حتی بر ضد خدا استدلال می کنیم ولی ایشان نه تنها عصبانی نمی شوند بلکه به دقت گوش می دهد به گونه ای که ما گمان می کنیم که حرف های ما را پذیرفته است، اما پس از آن با متانت پاسخ حرف های ما را می دهد.

رشد و تعالی اسلام در همه زمان ها وابسته به این است که همگان _ حتی مخالفان _ آزادانه اعتقادات خود را مطرح نمایند و بستر مباحث علمی در همه زمینه ها و برای همه اشخاص فذاهم گردد و فکر و اندیشه تنها با منطق و استدلال پاسخ داده شود. تجربه به خوبی نشان می دهد هرگاه این بستر در جامعه فراهم آمده است در نهایت اسلام نفع برده و به عکس، هرگاه حکومت ها و یا افراد به رفتارهای قهرآمیز رو آورده اند نتیجه منفی به دست آمده است.

و بلاخره معنای "محاربه" در پاسخ پرسش اول و معنای " افساد فی الارض" در پاسخ پرسش دوم بیان شد. لازم است بریا انطباق این دو عنوان بر مصادیق به آن دو پاسخ مراجعه شود.

عناوین شرعی محاربه، بغی و افساد بر فعالیت های سیاسی مسالمت آمیز قابل انطباق نیست

پرسش  ­­­_ آیا حد شرعی " محاربه و افساد" حوزه سیاسی را هم شامل می شود؟ یعنی اگر اقدامات سیاسی مسالمت آمیز و غیر مسلحانه شخص یا اشخاصی از قبیل انتقاد و مخالف با حاکمیت از دیدگاه حاکم شرع، نامطلوب و مخل امنیت ملی تشخیص داده شود، آیا چنین افرادی یا تشکیلاتی محارب و مفسد می شوند؟

جواب_ فعالیت های سیاسی از قبیل انتقاد، تجمعات، راه پیمایی آرام، مقاله نویسی، تشکیل جمعیت ها و احزاب و مانند این ها مصداق هیچکدام از عناوین «محاربه»، «بغی» و «افساد» نمی باشد.زیرا «محاربه» متقوم است به ترساندن مردم و سلب امنیت جامعه با استفاده از سلاح و زور. «بغی» نیز تجاوز مسلحانه به حقوق مردم و خروج از عدالت و حق است. «افساد» هم اگر همراه با محاربه فرض شود موضوع حکم مزبور در آیه خواهد بود و بر فرض مستقل بودن آن در موردی صدق می کند که موجب تضییع حقوق و امنیت گروهی از مردم گردد، در حالیکه فعالیت های سیاسی از این گونه نیست بلکه گاه از مقوله امر بهمعروف و نهی از منکر می باشد و در جهت احقاق حقوق جامعه است.

علاوه بر این عناوین نامبرده از عناوین قصدیه می باشند و صدق و احراز هر یک از آن ها متوقف است بر احرز قصد شخص و یا _ حداقل _ علم او به اثر گذاری و احراز این دو شرعا" شرایط ویژه ای دارد و به آسانی صورت نمی پذیرد و اصولا" در مواردی که اندک شبهه ای از ناحیه موضوع جرم یا حکم آن وجود داشته باشد، دستور شرع مقدس مراعات احتیاط است، به خصوص در امور مربوط به نفوس، دماء، اموال و آبروی افراد.

و به بیانی دیگر در موارد فعالیت های سیاسی، اولا": از آنجا که مصداق، هیچ یک از عناوین فوق نمی باشند هیچ مجوز شرعی برای منع آن ها یا بازداشت و محاکمه افراد با این اتهام وجود ندارد. دستورات اسلام و سیره رسول خدا(ص) و امیر المؤمنین بازداشت و محکومیت سیاسی و این که کسانی را به مجرد اعتقاد و یا اظهار نظر در برابر حاکمیت و انتقاد از آن بازداشت و محاکمه نمایند وجود ندارد. مخالفان سیاسی حضرت امیر(ع) در زمان حکومت آن حضرت به صورت علنی و با آزادی کامل علیه ایشان فعالیت می کردند و حتی عبداله بن کواء که از خوارج بود در حضور آن حضرت علنا" علیه ایشان شعار می داد ولی تا زمانی که انان دست به سلاح نبردند آن حضرت نه تنها آنان را بازداشت نکرد بلکه حقوق آنان را نیز از بیت المال قطع ننمود.

و ثانیا": بر فرض اینکه شرعا" بتوان اشخاص را به خاطر فعالیت های سیاسی بازداشت و محاکمه نمود، چون در این گونه اتهامات محاکم و قضات منسوب به حاکمیت و ذی نفع و طرف دعوا هستند _ و از شرایط قاضی، بی طرفی او نسبت به موضوع مورد محاکمه می باشد _ آنان نمی توانند به قضاوت بپردازند. از این رو باید این قبیل اتهامات در یک دادگاه مرضی الطرفین، آن هم با حضور هیأت منصفه بی طرف، خبره نسبت به مسائل سیاسی و معتمد و منتخب مردم رسیدگی شود.

____________________________________

منبع: حقّ الناس (اسلام و حقوق بشر) / مؤلف: محس کدیور /  انتشارات: کویر/1387

برگرفته از نوگرا